AKARSULARDA BİRİKTİRME


Akarsuyun taşıdığı malzemeleri biriktirmesiyle oluşan şekillere akarsu birikim şekilleri denir. Akarsular eğimin azalması, akış hızının azalması, taşıdığı yükün artması, debi azalması, yatağın genişlemesi gibi sebeplerden dolayı biriktirmeye başlarlar.
Akarsuların biriktirdiği malzemelerin boyutları akarsuyun göstermiş olduğu akım miktarları ve rejimleri hakkında bilgi verir. Birikme olmuş yerden alınan kesitte biriken malzemelerin boyutları ve tabakaların kalınlıkları akarsuyun debisi ve bu debinin ne kadar zaman devam ettiği hakkında bilgi verir. Birikme kesitindeki tabakaların kalın olması birikmenin hızlı ya da uzun sürede gerçekleştiğini, tabakalar içindeki malzemelerin boyutları debi miktarını gösterir. Eğer kalın malzemeler birikmişse akımın fazla olduğu, eğer ince malzemeler birikmişse akımın az olduğu anlaşılır.
Akarsuların çeşitli yerlerde çeşitli sebeplerle yapmış olduğu birikim şekilleri vardır. Bunların hepsi genellikle düze yakın hafif eğimli alanlar oluştururlar ve tarıma elverişli alanlardır. Akarsu biriktirme şekilleri aşağıdadır.


AKARSU BİRİKTİRME ŞEKİLLERİ

1-Birikinti Konisi ve Yelpazesi
Dağların etek kısımlarında eğimin azalmasından dolayı akarsuyun taşıdığı malzemeleri biriktirmesi sonucu oluşan koniye benzeyen şekillerdir. Birikinti konilerinin birleşmesi sonucu oluşan, birikinti konileriyle aynı oluşuma sahip daha basık ve büyük şekillere birikinti yelpazesi denir.

2-Dağ Eteği Ovası
Birikinti koni ve yelpazelerinin birleşmesi sonucu oluşan dağların eteği boyunca uzanan hafif eğimli ovalardır.

3-Dağ İçi Ovası
Dağ yamaçlarından dağlar arasındaki düzlüklere inen akarsuların getirdikleri malzemeleri bu düzlüğe yayması sonucu oluşan ovalardır.

4-Taban Seviyesi Ovası
Akarsuların taban seviyesine yaklaştıkları yerde taşıdıkları malzemeleri çevrelerine yaymaları ve biriktirmeleri sonucu oluşan ovalardır. Genellikle denizlere yakın yerlerde oluşurlar ancak deltalar dibi deniz içerisinde değil de kara içinde birikerek oluşurlar. 

5-Delta
Akarsuların denize döküldükleri yerde taşıdığı malzemeleri deniz içinde biriktirmesi sonucu oluşan üçgen şeklinde düzlüklerdir. Deltalar zamanla genişlerler ve kıyıda büyük ve verimli delta ovaları oluştururlar.

 

Deltaların oluşumunu hızlandıran faktörler

a-Kıta sahanlığının geniş olması (kıyının sığ olması)
b-Akarsuyun bol alüvyon taşıması
c-Kıyıda kuvvetli gel-git olmaması
d-Kıyıda kuvvetli dalga ve akıntı olmaması

 

6-Irmak (kum) Adası
Akarsuların eğimin azaldığı yerlerde taşıdığı malzemeleri yatağının ortasında biriktirmesi sonucu oluşan kum yığınlarıdır.

 

DİĞER AŞINIM VE BİRİKİM ŞEKİLLERİ

Kıyıların şekillenmesinde etkili olan faktörler:

1-Dalgalar 2-Akıntılar 3-Gelgit 4-Akarsular 5-Buzullar
6-Rüzgarlar (dolaylı etkiye sahiptir,dalgaları oluşturur.) 7-İç kuvvetler 8-Kıyıdaki dağların uzanış biçimi 9-Mercanlar  

 

Başlıca Kıyı Tipleri

1-Ria Tipi Kıyılar: Kıyıya dik uzanan vadilerin aşağı kesimlerinin sular altında kalması ile oluşan kıyılardır.

2-Liman Tipi Kıyılar: Alçak tepelik alanlardaki geniş vadilerin sular altında kalması ve bunların önünün kıyı setleriyle kapatılması sonucu oluşan kıyılardır. Bu kıyılarda kıyı oku ve kıyı seti çok yaygındır. Ukrayna'nın Karadenizde bulunan Odessa kıyıları en güzel örneğidir.

3-Haliç Tipi Kıyılar: Gelgit olayı sonucunda akarsu vadilerinin su ile dolması sonucu oluşan kıyı tipidir.

4-Watt Tipi Kıyılar: Gelgit olayının etkili olduğu yerlerde, bazen kara bazen de deniz durumunda olan kıyılardır. Haliç kıyılarının olduğu yerlerde görülür.

5-Fiyort Tipi Kıyılar: Buzul vadilerinin sular altında kalması sonucu oluşan kıyılardır. Bu kıyıların oluşumunda buzul vadileri önemli rol oynadıpı için kutuplara yakın yerlerde görülürler. En güzel örnekleri, İskandinav Yarımadasının Atlas Okyanusu kıyılarıdır.

6-Skyer Tipi Kıyılar: Kıyının sular altında kalıp buzulların biriktirmiş olduğu morenlerin suyun üstünde tepecikler halinde görüldüğü kıyı tipidir. En iyi örnekleri Baltık Denizi'nin kuzeydoğu kıyılarında görülür. Bu kıyı tipleri buzul biriktirmesinin etkili olduğu kutup iklim bölgelerinde görülür.

7-Enine Kıyılar: Dağların kıyıya dik uzandığı yerlerin sular altında kalması sonucu denizin içinde çıkıntılar halinde beliren dağ sırtlarının bulunduğu kıyılardır. Kıyıda bir çok ada, körfez ve koy bulunur. Bu tip kıyıların bulunduğu yerlerde denizin ılımanlaştırıcı etkisi iç kesimlere kadar gidebilmektedir. Dağlar kıyıya dik uzandığı için dağ sıralarının arasında kalan alçak yerlerden iklimin etkisi iç kesimlere girebilmektedir. Ayrıca bu yerlerde ulaşımda iç kesimlere rahat olabilmektedir. Türkiye'de Ege denizi kıyıları buna örnek gösterilebilir.

8-Boyuna Kıyılar: Dağların kıyıya paralel uzandığı yerlerde görülen fazla girintisi çıkıntısı olmayan kıyılardır. Bu kıyıların bulunduğu yerlerde dağlar denize paralel uzandığı için iç kesimlere denizin ılımanlaştırıcı etkisi giremez ve iklim kıyı ile iç kesimlerde farklılık gösterir. Aynı şekilde yine dağların uzanışına bağlı olarak kıyı ile iç kesimlerde ulaşım zorlaşır. Ülkemizde karadeniz ve akdeniz kıyıları örnek gösterilebilir.

9-Dalmaçya Tipi Kıyılar: Dağların kıyıya paralel uzandığı yerlerde denizin dağların arasına sokulması sonucu kıyıya paralel şekilde uzanan tepeciklerin belirdiği kıyı tipidir.

 

 

Anasayfaya git

 

 


Soru sor

 

Aradığını bul

Sayfanın altına
Yorum yaz

 

Kanalımıza abone ol

 

Facebook'tan takip et

 

Bütün konulara bak

 

 

 

 

 


Lise Coğrafya Dergisi öğrencilere hizmet eden ücretsiz sitedir. İçeriğimizin tamamı özgündür. Sitemiz okula yardımcı kaynaktır. Sitemizde ki hiç bir veri kopyalanamaz ve kullanılamaz, ancak kaynak gösterilerek ve bilgi vererek kullanabilirsiniz. Kaynak göstererek kullanma hakkı sadece öğrencilere aittir. Ticari amaçla kopyalanması, basılması, yayınlanması kesinlikle yasaktır.