AKARSULAR

Bir yatağa bağlı olarak eğim boyunca akan sulara akarsu denir. Kaynaktan itibaren bütün akarsu kolları ile birlikte yüksek yerlerden alçak yerlere doğru akarak denize dökülmeye çalışırlar. Akarsuların bazıları uzun boylu bazıları kısa boylu olmaktadır. Bazısı bir çok ülke sınırlarından geçerek açık veya kapalı bir havzaya dökülmekte bazıları ise sadece bir şehir sınırları içerisinde kalabilmektedir. Akarsular büyüklüklerine göre sırasıyla nehir, ırmak, çay, dere gibi isimler almaktadır. Akarsuların bazıları sürekli akarlar bunlara sürekli (daimi) akarsular denir. Bazıları yılın bazı zamanlarında su bulundurmazlar bunlara mevsimlik (geçici) akarsular denir.

AKARSUYUN BESLENMESİNDE VE SU KAYBETMESİNDE ETKİLİ OLAN FAKTÖRLER (GELİR-GİDER)

GELİR

1-Yağışlar esnasında düşen yağmurların,meyli takiben akarsuya karışması
2-Yer altı suyunun kaynaklar ve sızıntılar halinde akarsuya karışması
3-Karların ve glasyelerin erimesi sonucu oluşan suların akarsuya karışması
4-Göllerdeki fazla suların taşarak akarsuya karışması

GİDER

1-Akarsu yüzeyinde meydana gelen buharlaşma
2-Yer altı su seviyesinin alçak olduğu zamanlarda sızarak yer altı suyunu besleme
3-Taşkın sırasında yataktan çıkan suların çevresindeki çukur alanlarda göllenmesi
4-Nehir kıyılarındaki bitkilerin su ihtiyacını akarsulardan karşılaması
5-İnsanlar tarafından nehir sularının çeşitli amaçlarla kullanılması (örn:sulama)

AKARSULARLA İLGİLİ BAZI TERİMLER

Akarsu Kaynağı: Akarsuyun doğduğu yerdir.

Akarsu Yatağı: Akarsuyun içinde aktığı sürekli inişi olan oluklardır.

Akarsu Ağzı: Akarsuyun deniz ya da göle döküldüğü yerdir.

Akarsu Havzası: Akarsuların kolları ile birlikte sularını topladığı alandır. Topladıkları suları denize ulaştırabilen akarsuların havzaları açık havza, topladıkları suları denize ulaştıramayan yani bir göle dökülen ya da kara içinde kaybolan akarsuların havzaları kapalı havza olarak adlandırılır.

Su Bölümü Çizgisi: İki akarsu havzasını birbirinden ayıran ve genellikle dağların doruklarından geçen sınırdır.

Akarsu Vadisi: Akarsuların sürekli akış göstererek aşındırması sonucu oluşmuş, kaynak kısmından ağız kısmına doğru sürekli iniş gösteren uzun oluklardır.

Akarsu Ağı (Akarsu Drenajı): Akarsuyun kolları ile birlikte oluşturduğu ağa drenaj denir. Yukardan bakıldığı zaman akarsu ve kollarının dağılışı ve bu dağılışın çeşitli tiplerde olduğu görülür. Havzanın eğimi, yerşekilleri, kayaçların özellikleri, tabakaların duruşları ve tektonik hareketler akarsu ağlarını şekillendiren faktörlerdir.

Akarsu Yoğunluğu: Herhangi bir bölgenin akarsular bakımından zengin ya da fakir oluşu akarsu yoğunluğu (akarsu sıklığı) ile ifade edilir. Akarsu yoğunluğu üzerinde iklim, kayaçların özellikleri, yerşekilleri etkilidir. Akarsular kutup bölgeleri, kurak bölgeler ve çok yüksek yerler dışında dünyanın her yerinde bulunurlar. En çokta Ekvatoral bölge ile orta kuşakta bulunurlar. Yeryüzünün 149milyon m2’sini karalar kaplamaktadır. Bu karaların 28 milyon m2’si akarsulardan yoksun sahalardır. Başka bir ifadeyle yeryüzünün 4/5’inde akarsu vardır.

Akarsu Hızı: Akarsuyun herhangi bir yerinden birim zamanda geçen suyun hızıdır (m/sn). Akarsu hızı; yatak eğimi, akım miktarı, su kütlesinin derinliği, sürtünme, vadinin biçimi, bitki örtüsü gibi faktörlere göre değişir.

Akarsuyun Hızını Etkileyen Faktörler

Yatak eğimi: Eğim fazla olursa akarsuyun akış hızı da fazla olur.

Akım (debi): Akarsuyun debisi fazla olunca aktaracağı su miktarının fazla olmasına bağlı olarak akış hızıda artar. Bir kamyondan belli bir zaman içinde boşaltılacak yük miktarının fazla olması durumunda daha hızlı çalışmak ve yükü bir an önce boşaltmak gerekir ki kamyona yeni yükler yüklenebilsin. Verilen bu örnekten başka; su borusu hattı içine fazla su pompalanırsa borudan geçen suyun daha hızlı hareket etmesi gerekir ve bu suyun tazyikli bir şekilde çıkmasına sebep olur. Bu durumdanda suyun hızlı hareket ettiğini anlarız. Akarsuyun hızı; akarsuyun aşındırma gücünü, enerji potansiyelini, üzerinde ulaşım yapılmasını, rejimini etkiler. Su kütlesinin derinliği: Derinliği fazla olan akarsularda hız daha fazla olur.

Sürtünme: Akarsu akış yaparken yatağının kenarlarına ve tabanına sürtünmektedir. Sürtünmeden dolayı akış hızında yavaşlama görülür.

Vadinin biçimi: Vadinin biçimine göre akış hızı değişiklik gösterir. Bazı vadiler oldukça derin olup suyun sürtünme alanı dar olur ve akış hızlı olur. Bazı vadiler ise geniş olup suyun sürtünme alanı da geniş olduğu için hız azalır.

Bitki örtüsü: Akarsu yatağı kenarındaki yada içindeki bitkiler akış gösteren suyun önünde engel teşkil ederler ve bu durum akış hızında azalmalara sebep olabilir.

Hız Çizgisi: Akarsu hızının en fazla olduğu noktaları birleştiren çizgidir. Akarsuyun hızının en fazla olduğu yerler akarsuyun enine kesitinde ortasında suyun yüzeyinin biraz altıdır.

Taban Seviyesi (Akarsu Kaide Seviyesi): Akarsu aşındırmasının son bulduğu noktadır. Akarsular yatağını deniz seviyesine doğru aşındırırlar ve bu seviyeden sonra daha fazla aşındıramazlar. Bu noktadan sonra akarsu aşındırma faaliyeti son bulur.

 

 

 

 

Debi (Akım): Akarsuyun herhangi bir yerinden bir saniyede geçen su miktarıdır (m3/sn). Diğer bir ifadeyle debi, su miktarıdır diyebiliriz.

Debiyi Etkileyen Faktörler

Yağış miktarı: Havzaya düşen yağış miktarının çok olması akarsuyun debisinin de çok olmasına sebep olur.

Yağışın şekli: Kar halindeki yağışlar erimeye başladığında akarsuları beslerler ancak bu sırada suyun önemli bir kısmı buharlaşma ve sızma ile kaybolur. Yağmur şeklindeki yağışların özellikle de sağanak seklindeki yağışların ise hemen akarsulara karışması neticesinde buharlaşma ve sızma daha az olur.

Havzanın genişliği: Akarsu havzası ne kadar geniş olursa genellikle su miktarıda fazla olur. Havzadaki kar ve buzulların miktarı: Akarsu havzasında bulunan kar ve buzullar eriyerek akarsuya karışır ve akarsu debisini çoğaltır.

Akarsu yatağının geçirimlilik özellikleri: Akarsuyun yatağı geçirimli kayaçlardan oluşuyorsa, akarsuyun bir kısmı yatağın tabanından yer altına sızar ve su kaybı ortaya çıkar. Dolayısıyla yatak geçirimli ise debi az, yatak geçirimli değilse debi çok olmaktadır. Akarsu yatağının geçirimli olup olmamasını yataktaki kayacın türü, kayacın gözeneklilik derecesi, suyu geçirip geçirmeme durumu, kayacı oluşturan unsurların boşluklu olup olmaması etkiler.

Eğim: Eğimin fazla olduğu arazilerde akarsuyun akış hızı fazla olduğu için yer altına sızma ve buharlaşma az olur. Bu sebepten dolayı su kaybı az ve debi yüksektir. Eğimin az olduğu arazilerde ise suyun akış hızının da az olmasına bağlı olarak sızma ve buharlaşma çok olduğundan akım az olur.

Bakı: Dağların yağışlı hava kütlelerine dönük olan yamaçları daha çok yağış alır. Bu sebeple dağların yağış alan yamaçlarındaki akarsuların debileri daha yüksek olur.

Yükselti: Belli bir yüksekliğe kadar yağış miktarında artış olur. Bu sebeple yüksek yerlerdeki akarsuların debileri genellikle fazla olur. Ancak belli bir yükseklikten sonra yağış oluşumu gerçekleşmediği için çok yükseklerde akarsu debileri az olur. Ayrıca yükseklik arttıkça sıcaklık azalmasına bağlı olarak buharlaşma da azalır ve akarsu debisinde önemli bir azalma görülmez.

Kaynaklar: Akarsuyu besleyen kaynakların miktarı ve kaynaklardan akarsuya karışan suyun miktarı debiyi etkiler. Akarsu ne kadar fazla kaynaktan beslenirse o kadar fazla suya sahip olur ve bu kaynakların suyu ne kadar fazla olursa akarsuyun debisi de o kadar fazla olur.

Yeraltı suları ve taban suyu seviyesi: Yer altı suyu tablasının yüzeye yakın olduğu yerlerde veya durumlarda sızma az olacağı için akarsuyun sızma ile kaybedeceği sular daha az olacaktır veya hiç olmayacaktır.

Sıcaklık ve buharlaşma: Sıcaklığa bağlı olarak buharlaşmanın fazla olduğu yerlerde akarsu buharlaşma ile su kaybedeceği için debisi azalır. Ayrıca yıl boyunca sıcaklık ve buharlaşma düzeyinde değişikliklerin olması debinin azalıp çoğalmasına etki eder. Bitki örtüsü: Bitkilerin temel besin kaynağı sulardır. Bu yüzden akarsu kenarındaki bitkiler akarsudan beslenirler ve akarsuyun debisi azalır.

İnsanlar: İnsanlar içme, kullanma ve tarımda sulama gibi faaliyetlerini gerçekleştirirken akarsuların suyundan faydalanırlar. Bu durumda akarsuyun debisinde azalma meydana gelir.

 

 

 

Rejim: Akarsuyun yıl içerisinde göstermiş olduğu akım değişiklikleridir. Akarsu rejimleri düzenli ve düzensiz olmak üzere 2’ye ayrılır. Yıl içinde akım miktarı fazla değişmeyen akarsular düzenli rejime sahiptir.(örn: Amazon,Kongo) Akım miktarında yıl içerisinde değişmeler görülen akarsuların rejimleri ise düzensiz rejimlidir. (örn: Ganj,Volga)

Akarsu Rejimini Etkileyen Faktörler

Yağış Rejimi: Yağışların yıl içinde düzenli dağılım gösterdiği yerlerdeki akarsuların rejimleri düzenli olur. Yağışların yıl içinde düzensiz dağılım gösterdiği yerlerdeki akarsuların rejimleri ise düzensiz olur.

Yağış Şekli: Yağışın yağmur ya da kar şeklinde olması akarsu rejimini etkiler. Yağmur suları akarsuya hemen katılırken, kar ve buzullar erime sonucu akarsuya katılacağı için zamana ihtiyacı vardır. Bu da akarsu rejimine önemli etki yapmaktadır. Sadece yağmur suları ile beslenen akarsular

Havzanın Genişliği: Çeşitli iklim sahalarından beslenen akarsuların rejimleri düzenli olur. Özellikle kuzey güney uzantılı akarsular ve havzalarında akarsu rejimleri düzenli olur. Ayrıca havzanın geniş olması akarsuyun hem yağmur hemde kar suları ile beslenmesine olanak sağlar. Böylece kurak aylarda eriyen kar sularının akarsuya karışmasıyla akarsuyun debisinde önemli bir azalma meydana gelmez ve düzenli rejim görülür.

Sıcaklık ve Buharlaşma: Sıcaklığın arttığı aylarda buharlaşma ile akarsuyun su kaybı artar ve rejime etki eder. Yükselti: Yüksek yerlerin suları kışın donacağı için düzensiz rejime sahiptir.

Eğim: Eğimin fazla olduğu yerlerde akış hızı fazla olduğu için rejim genellikle düzensizdir. Akarsuyun birim zamanda aktardığı su miktarı fazla olduğu zaman diğer zamanlarda yatağında aktarabileceği su miktarı fazla kalmayabilir.

Akış Hızı: Akış hızı fazla olan akarsularda birim zamanda aktarılan su fazla olduğu için diğer zamanlarda akarsuyun yatağında aktarabileceği su kalmayıp rejimin düzensiz olmasına sebep olur.

İnsanlar: İnsanlar akarsudan çeşitli amaçlarla faydalanırlar. Özellikle tarımda sulama için akarsulardan faydalandıkları zaman akarsu debisinde değişiklikler meydana gelir. Tarım için sulama daha çok yaz mevsimlerinde gerekli olduğu için yaz mevsiminde akarsudan daha fazla su çekilerek tarımda sulamada kullanılır. Bu durum yaz mevsiminde akarsuyun debisinin azalmasına dolayısıyla akarsu rejiminin düzensiz olmasına etki eder.

 

 

 

 

AKARSULARIN ÖNEMİ

1-Akarsular yeryüzünün şekillenmesinde büyük öneme sahiptir. Vadilerin, peribacalarının, deltaların ve daha birçok yeryüzü şeklinin oluşumunda birinci dereceden rolü vardır.

2-Akarsular önemli tarım alanlarını oluşturmuşlardır. Delta ovaları, geniş tabanlı vadiler, birikinti koni ve yelpazeleri, dağ içi ve eteği ovaları akarsuların oluşturduğu önemli tarım alanlarıdır.

3-Akarsular tarımda sulama için kullanılan en önemli kaynaktır. Yeryüzünde tarım alanlarının dağılışına baktığımızda çoğunun akarsu kenarlarında kurulduğunu görürüz.

4-Akarsular içme suyu sağlamada çok önemlidir. Akarsuların önlerine setler kurularak içme suyu temini için barajlar kurulan doğal kaynaktır.

5-Akarsular bazı sanayi kuruluşları için su temini açısından önemlidir. Kağıt, deri, tekstil gibi bazı sanayi ürünleri su ile üretilmektedir. Ayrıca su bazı ürünler için hammadde olarak kullanılmaktadır. Meyve suyu gibi içecekler üretimlerinde bol su kullanılan ürünlerdir.

6-Akarsular görüntü açısından güzel bir doğal kaynaktır. İnsanlar için manzara ve dinlenme yeri olarak öneme sahiptir.

7-Akarsular doğal yaşamın bir parçasıdır. Bitki ve hayvanların su ihtiyacı için öneme sahiptir.

8-Akarsular yenilenebilir bir enerji kaynağıdır. Suyun kinetik enerjisi ile elektrik üretiminde katkısı vardır. Akarsu önlerine setler kurularak yapılan barajlar önemli hidroelektrik santralleridir. Bazı yerlerde herhangi bir baraj kurmadan da suyun hızlı aktığı yerlerde elektrik üretimi yapılmaktadır.

9-Ulaşım ve taşımacılıkta akarsulardan faydalanılmaktadır. Denge profiline ulaşmış akarsular üzerinde gemiler hareket etmektedir.

10-Bazı su sporlarında akarsular kullanılmaktadır. Heyecan verici bir spor olan rafting eğimli ve hızlı akan akarsular üzerinde yapılmaktadır.

11-Akarsular ayrıca besin kaynağıdır. Bazı balık türleri akarsularda avlanılmaktadır.

12-Evsel atıklar ve sanayi sıvı atıkları içinde akarsular kullanılmaktadır. Aslında bu akarsuların kirlenmesine yol açmaktadır ancak yinede günümüzde maalesef sıvı atıkların boşaltıldığı yerler durumundadır akarsular.