BASINÇ

Yerçekimine bağlı olarak her maddenin belli bir ağırlığı vardır. Maddelerin ağırlıkları oranında bulundukları yere uyguladıkları kuvvete basınç denir. Yani birim alana uygulanan dikey yöndeki kuvvete basınç denir.

Atmosferde bulunan gazlarında belli bir ağırlığı vardır ve yerçekimi etkisiyle bu gazlar bulundukları yere basınç uygular. Atmosferin uygulamış olduğu bu basınca atmosfer basıncı yada hava basıncı denir. Atmosfer basıncı iklim ve hava olaylarında önemli etkiler yapar. Özellikle rüzgarların oluşumunda temel etken basınçtır.

Ortalama basınç değeri 1013mb olarak bilinir. Bu değer 45 derece enlemlerinde deniz seviyesinde ölçülmüş bir basınç değeridir. Bu değerden daha yüksek olan basınç yüksek basınç (YB), bu değerden daha alçak olan basınç alçak basınç (AB) değerleridir.

Yüksek basınç atmosferin yere daha fazla ağırlık uygulaması olarak düşünülebilir. Alçak basınç ise havanın (atmosferin) yere daha az basınç uygulaması olarak düşünülebilir. Basınç dünyanın her yerinde vardır. Ancak bazı yerlerde daha fazla, bazı yerlerde daha az olabilir.

Basınç yeryüzünde dikey ve yatay yönde dağılış gösterirken bölgeye ve zamana göre değişiklik gösterir. Bunun sebebi basıncı etkileyen faktörlerin zaman ve yere göre değişiklik göstermesidir.

 

Basıncı Etkileyen Faktörler

1-Sıcaklık

Basıncı etkileyen en önemli faktör sıcaklıktır. Sıcaklığın fazla olduğu yerlerde ısınan hava genleşerek yükselir ve yere uyguladığı basınç azalır. Soğuyan hava ise ağırlaşır ve alçalarak yere yakın yerlerde yoğunlaşır. Böylece soğuk yerlerde yüksek basınç oluşur.

Sıcaklığa bağlı olarak oluşan basınca Termik Basınç denir. Ekvator ve çevresinde sıcaklık fazla olduğu için buralarda Termik Alçak Basınç (TAB) oluşur. Kutuplar ve çevresinde sıcaklık az olduğu için buralarda Termik Yüksek Basınç (TYB) oluşur.

Sıcaklık herhangi bir yerde yıl içinde ve gün içinde değiştiği için basınç değerleride buna bağlı olarak değişir.

 

2-Dinamik Etken (Dünyanın günlük hareketi)

Dünyanın kendi ekseni etrafında dönmesi sonucu dinamik basınç alanları oluşur. Dünyanın bu günlük hareketi sırasında atmosferdeki gazlar hareketin etkisiyle savrularak belirli bazı yerlerde yoğunlaşır bazı yerlerde ise seyrekleşir. Böylelikle 30 derece enlemlerinde AB, 60 derece enlemlerinde ise YB oluşur.

 

3-Yerçekimi

Yeryüzündeki bütün maddelerin yerçekimi etkisinden dolayı ağırlığı vardır. Havanın ağırlığıda vardır ve yerçekiminin etkisine göre bu ağırlık artar yada azalır. Dünyanın kendine has geoid şeklinin sonucu olarak dünya kutuplardan basık ekvatordan şişkindir. Buna bağlı olarak kutuplarda yerçekimi ekvatora göre daha fazladır. Bu durumda yerçekiminin fazla olduğu kutuplarda havanın ağırlığıda fazla olacağı için gazlar yere doğru yoğunlaşır ve yüksek basınç oluşturur. Kısacası kutuplarda basınç fazla ekvatorda az olur.

 

4-Yükselti

Yüksekliğin fazla olduğu yerlerde gazlar seyrekleşir ve alçak basınç oluşur. Bunun iki sebebi vardır. Birincisi yükseldikçe yerçekimin etkisi azalır ve gazlar seyrekleşir. İkincisi ise yüksek dağlık alanlarda etrafı açık olduğu için gazlar etrafa yayılır ve basınç azalır.

Yüksek dağlık alanlara çıkıldıkça kulaklarımızın çınlamasında ve burnumuzun kanamasında alçak basıncın etkisi vardır. Aynı şekilde denizde dibe daldığımızda vücudumuza olan baskı derinlere inildikçe oluşan yüksek basınçtandır.

 

Termik ve Dinamik Basınç Kuşakları

Sıcaklığa bağlı olarak oluşan termik alçak basınç (TAB) alanları ve termik yüksek basınç (TYB) alanları ile, dünyanın günlük hareketinin ortaya çıkardığı savrulma etkisiyle oluşan dinamik alçak basınç (DAB) alanları ve dinamik yüksek basınç (DYB) alanlarının dünya üzerindeki dağılımı yandaki şekilde gösterilmiştir. Aşağıdaki şekildende yararlanarak bu basınç alanlarının nasıl dağıldığını inceleyelim.

Kutuplar soğuk olduğu için buralarda hava soğumadan dolayı ağırlaşarak aşağılara doğru çöker ve yüksek basınç oluşturur. Ayrıca kutuplarda yerçekiminin fazla olması da burada havanın yere daha çok çekilmesine sebep olarak yüksek basınç oluşumuna katkı sağlar. Şekil üzerinde 90 derece enlemlerinde oluşan basınç kuşakları bu şekilde oluşmuştur.

60 derece enlemlerinde dünyanın kendi ekseni etrafındaki hareketinden ortaya çıkan savrulmanın etkisiyle buradaki gazlar yükselmeye uğrar. Böylece bulunduğu bölgede hava yükseldiği için basınç azalır.

30 derece enlemlerinde yine dünyanın kendi ekseni etrafındaki hareketi ile doğan savrulmanın etkisi gazların bu sefer alçalmasına sebep olur. Böylece alçalan gazlar yeryüzüne yakın yerlerde yığılarak yüksek basınç alanlarını ortaya çıkarır. 90 derece enlemlerinden 60 derece enlemlerine gelen hava akımı 60 derece enlemlerinde yükselmişti. Bu sefer 60 derece enlemlerinden yüksekten doğru gelen hava akımı savrulmanın etkisiyle 30 derece enlemlerinde alçalmaya başlayarak bulunduğu yere basınç yapmıştır.

0 derece enlemlerinde yani ekvatorda sıcaklığın fazla olmasından dolayı alçak basınç alanları oluşur. Sıcaklıktan dolayı genleşen gazlar hafifleyerek yükselir ve bulunduğu yere yaptığı basınç azalır. Ayrıca ekvatorda yerçekimin kutuplara göre daha az olmasıda burada basıncın az olmasına etki yapmaktadır.

Sıcaklığa bağlı olarak termik basınç kuşakları oluşmuştur. Farklı basınç alanları arasında basınç farkından doğan hava akımı olur. Bu hava akımı her zaman yüksek basınçtan alçak basınca doğru olur. Bu sebeple kutuplardan ekvatora doğru bir hava akımı başlar. Ancak bu hava akımı dünyanın dönmesinden dolayı savrulmaya uğrayarak 60 enlemlerinde yükselmeye başlar. 60 enlemlerinde yükselen hava 30 derece enlemlerine geldiğinde yine dünyanın hareketinden dolayı savrulmaya uğrayarak bu sefer alçalmaya başlar. Alçalınca da yüksek basınç oluşturur.

 

 

 

Anasayfaya git

 

 


Soru sor

 

Aradığını bul

Sayfanın altına
Yorum yaz

 

Kanalımıza abone ol

 

Facebook'tan takip et

 

Bütün konulara bak

 

 

 

 

 


Lise Coğrafya Dergisi öğrencilere hizmet eden ücretsiz sitedir. İçeriğimizin tamamı özgündür. Sitemiz okula yardımcı kaynaktır. Sitemizde ki hiç bir veri kopyalanamaz ve kullanılamaz, ancak kaynak gösterilerek ve bilgi vererek kullanabilirsiniz. Kaynak göstererek kullanma hakkı sadece öğrencilere aittir. Ticari amaçla kopyalanması, basılması, yayınlanması kesinlikle yasaktır.