EKSTREM OLAYLAR


Herhangi bir doğa olayının normalinin dışına çıkmasıdır. Doğa olayları belirli etkileri göstererek belirli aralıklarla yaşanmaktadır. Ancak herzamankinden farklı bir şekilde kendini gösterdiği durumlarda olmaktadır. İşte bu herzaman görülmeyen uç doğa olaylarına ekstrem doğa olayları denir. 

Dünya üzerinde kurulu bir düzen vardır. Bütün yaşam ve olaylar hep bir döngü şeklinde devam etmektedir. Yeryüzündeki su buharlaşıp yağışları oluşturur ve su tekrar yeryüzüne geri döner. Genellikle hep aynı düzende yağış meydana gelir. Yada iklimine göre sıcaklığın yaptığı bir etki vardır. Bu etki genellikle hep aynı şekilde olmaktadır. Bu sayılanlar doğal süreç içinde meydana gelirken bazen normalinden fazla yağış görülmesi, bazen normalinden daha fazla sıcaklık olması, doğanın ekstrem olaylarındandır. 

Herhangi bir doğa olayının ekstrem olay sayılabilmesi için görüldüğü yere göre değerlendirilmesi gerekir. Örneğin; 4 Ağustos 1981 tarihinde İspanya’nın Sevilla kentinde 500C olarak ölçülen hava sıcaklığı buranın normal bir sıcaklığı olmayıp ekstrem bir olay sayılır. Ancak bu sıcaklık değeri Libya’nın El Azizias kenti için normal bir sıcaklık değeri sayılabilir.

Ekstrem olaylara sıradışı doğa olaylarıda diyebiliriz. Gerçektende normalin dışında oluştukları için oldukça sıradışıdırlar. Ve bu ekstrem olaylar uzun süren aralıklarla tekrarlanırlar. Fakat bu aralığın ne kadar olduğu değişkendir. Diğer bir ifadeyle arada sırada oluşurlar. Ekstrem olayların bazılarının ne zaman olacağı önceden tahmin edilebilirken bazılarının ne zaman oluşacağı tahmin edilemez.

Ekstrem olaylarını kaynağına göre 3 kısıma ayırırız. Bunlar, klimatolojik karakterli, jeolojik ve jeomorfolojik karakterli, hidrolojik karakterli ekstrem olaylardır. 


Aşırı Sıcaklıklar

Yeryüzünde herhangi bir yerde normalinden daha fazla sıcaklık görülmesi olayıdır. Her zaman normal bir şekilde seyreden sıcaklık değerlerinden farklı bir sıcaklık görüldüğü için normal yaşamı etkileyeceği kaçınılmazdır. Yeryüzünde şimdiye kadar ölçülmüş en yüksek sıcaklık Afrika kıtasında bulunan Libya’nın El Azizias kentinde 13 Eylül 1922’de 570C olarak ölçülmüştür. İşte  Libya’da görülmüş olan bu aşırı sıcaklık klimatolojik karakterli ekstrem bir olaydır. 

Zaman zaman duymuşuzdur; çöl sıcağı geliyor!. Afrika kıtasından çöl sıcağı geliyor önlem alın. Duyduğumuz bu haber ekstrem bir olayı haber vermektedir. Türkiye’de seyreden normal sıcaklıklar bellidir. Her hangi bir zamanda normalinen daha fazla sıcaklığın görülmesi aekstrem bir olaydır.
Aşırı sıcaklar kısa süreli etki yaptıkları için önemli zararlar oluşturmazlar. Bununla beraber, yaşam alışılmışın dışında seyreder, güneşin ve sıcağın ortaya çıkardığı bazı rahatsızlıklar oluşur.

 

 

Aşırı Soğuklar

Yeryüzünde herhangi bir yerde normalinden daha az sıcaklık görülmesi olayıdır. Her zaman normal bir şekilde seyreden sıcaklık değerlerinden farklı bir sıcaklık görüldüğü için normal yaşamı etkileyeceği kaçınılmazdır. Yeryüzünde şimdiye kadar ölçülmüş en düşük hava sıcaklığı Antarktika kıtasındaki Rusya’ya ait Vostok araştırma istasyonunda 21 temmuz 1983 tarihinde -89,20C olarak ölçülmüştür. İşte Antarktika kıtasında görülmüş olan bu aşırı soğuk klimatolojik karakterli ekstrem bir olaydır.

Zaman zaman Türkiye’ye Sibirya soğukları geliyor haberini duyarız. Bu soğuk hava Türkiye’nin yaşamış olduğu normal sıcaklık değerlerinden farklı olduğu için ekstrem bir olaydır.
Aşırı soğuklar kısa süreli etki yapar bu yüzden çok büyük zararlar oluşturmazlar. Bunun yanında soğuktan donarak ölümler olur, yaşam alışılmışın dışında seyreder, bazı bitki ve hayvanlar donarak ölür.

 

Şiddetli Rüzgarlar ve Fırtınalar

Yeryüzünün bazı yerlerinde şiddetli rüzgarlar belirli zamanlarda görülmektedir. Bunlara kasırga, hortum, tayfun gibi isimler verilmektedir. Bunlar daha çok Subtropikal ve Tropikal kuşakta (Kuzey Amerika, Güney ve Güneydoğu Asya- Hindistan, Çin, Filipinler,Bangladeş, Pakistan vs.) oluşup yıkıcı etkiler yapmaktadır. Ani basınç farklarından oluşup hızları 150 km’yi bulabilmektedir.

Bu rüzgarlar belli yerlerde yılın belli zamanlarında meydana gelirler. Yıl içinde sürekli oluşan günlük rüzgarlardan farklı olarak arada sırada oluştukları için ekstrem olay sayılırlar.

Fırtınaların yıkıcı etkileri çok büyüktür. Ayrıca bu olumsuz etkiyi aza indirmekte oldukça güçtür. 7 Eylül 2008 tarihinde görülen İke Kasırgası Teksas’ta 180 Km hıza ulaşmış, 7 metreye ulaşan dalgalar oluşturarak binlerce evi su altında bırakmıştır.
Fırtınalar sonucunda, yerleşim yeri kullanılamaz hale gelir, altyapı tahrip olur, binalar zarar görür, evlerin çatıları uçar, can ve mal kaybı olur, su baskınları oluşur, canlı türleri yok olur, ağaçlar zarar görür.

 

Tsunami

Okyanus tabanında meydana gelen deprem yada volkanik faaliyet sonucu oluşan dev dalgalara tsunami denir. Bu dev dalgaların saatteki hızı 800 km’ye, boyları 50 metreye kadar ulaşabilir. Tsunaminin oluşturduğu dalgaların hızları kıyıya yaklaştıkça azalırken sığ kıyıda bu dalgaların boyları artarak kıyıda çok büyük tahribata yol açarlar. 2004 yılında Endonezya’nın Sumatra Adası açıklarında meydana gelen 9 büyüklüğündeki depremin oluşturduğu tsunami çok geniş bir alanı etkisi altına almış, Endonezya’da binlerce kişinin hayatını kaybetmesine sebep olmuştur.

Tsunami sonucunda, sarsıntıya bağlı olarak binalar zarar görür, can ve mal kaybı olur, çeşitli canlı türleri yok olur, toplumda kaos oluşur, yerleşim yerleri kullanılamaz hale gelir, dalgalar kıyı şeridini tamamen tahrip eder, kıyı çizgisi değişir.

 

Deprem

Yerkabuğu içindeki kırılmalar nedeniyle ani olarak ortaya çıkan titreşimlerin dalgalar halinde yayılarak geçtikleri ortamları ve yeryüzeyini sarsma olayına deprem denir. Depremler aslında sürekli olmakta ancak bunların küçük olanları insanlar tarafından hissedilmemektedir. Büyük olanları ise yeryüzünde tahribata yol açmakta can ve mal kayıplarına sebep olmaktadır. İnsanlar üzerinde etkisi olan bu büyük depremler ekstrem olaylardandır. Türkiye’de 17 Ağustos 1999 tarihinde meydana gelen 7,4 büyüklüğündeki Marmara Depremi ciddi boyutlarda can ve mal kaybına sebep olmuştur. Bu deprem ekstrem bir olay olup, bilim adamlarının tahminler sonucu beklediği başka bir büyük Marmara depremi de beklenen bir ekstrem olaydır.

Deprem sonucunda, can ve mal kaybı meydana gelir, yangınlar çıkar, toplumda kaos oluşur, yeni faylar oluşur, zemin sıvılaşması görülür, kütle hareketlerine sebep olur, kaplıca ve kaynak sularında değişimler izlenir, göl ve yeraltı suyu seviyesinde değişmeler olur, tsunami oluşturabilir.

 

Kütle Hareketleri

Çamur akıntıları, toprak kayması ve heyelanların tümüne birden kütle hareketleri denir. Bunlardan özellikle heyelanlar çok etkili olup tahribata yol açarlar. Heyelan aşırı yağış alan eğimli bölgelerde görülen bir doğa olayıdır. Türkiye’de Doğu Karadeniz Bölgesinde sıklıkla rastlanır.

Heyelan sonucunda can ve mal kaybı olur, bazı canlı türleri yok olur, verimli tarım alanları ve yerleşim alanları zarar görür, akarsu vadileri kesintiye uğrar ve yön değiştirir, yeni göller oluşur.

 

Volkanizma

Mağmanın yeryüzüne çıkması olayıdır. Mağmanın yeryüzüne çıkışı sürecinde meydana gelen patlamalar,oluşan toz bulutları, küller, araziyi kaplayan lavlar, yeryüzünde değişikliklere sebep olur. Volkanizma olayı daha çok levhaların sınırlarında meydana gelir. Bazıları dar alanları etkilerken bazıları çok geniş alanları bile etkilemektedir. Volkanizmanın etkili olduğu bir yerde volkanizma olayı her zaman meydana gelmez ve genellikle belirli aralıklarla meydana gelir. Volkanizma sonucu oluşan volkanik dağların ne zaman harekete geçeceği önceden tahmin edilemez. Ancak her volkanik dağın kendine özgü patlama aralıkları vardır. Yine de bu seyirin dışında patlamalarda yapabilirler. Kimi volkanik dağ 1000 yılda bir harekete geçerken kimi onbinlerce yıl hatta yüzbinlerce yıl aradan sonra tekrar harekete geçmektedir.

Türkiye’de aktif volkanizma olayının gerçekleştiği bir alan üzerindedir. Bir çok volkanik dağı vardır ve bunlar çok uzun yıllar sonra tekrar patlayabilir.
Volkanizma sonucunda can ve mal kayıpları olur, lav akıntıları kilometrelerce alanı örterek canlıları yok eder, volkandan çıkan gazlar kilometrelerce yüksekliğe çıkarak iklimin değişmesine etki eder, yer sarsıntıları oluşur, zehirlenmeler ve toplu ölümler gerçekleşir, ekolojik denge bozulur, güneş ışığından yetersiz kalır, yeni yeryüzü şekilleri ortaya çıkar, mineral değeri yüksek malzemeler yeryüzüne gelir, verimli topraklar oluşur.

 

Aşırı Yağışlar

Her iklim bölgesinin kendine özgü yağış rejimi ve yağış miktarı vardır. Ancak bazı zamanlarda normalinden fazla miktarda yağış düşer ki bu ekstrem bi olay olur. 
Aşırı yağış sonucunda, sel ve su baskınları meydana gelir, altyapı yetersiz kalır, can ve mal kaybı olur, salgın hastalıklar yayılır, çevre kirliliği oluşur.

 

Kuraklık

Bitki yetişmesini olumsuz hale getiren durumdur. Yağışların yetersiz olması, bitkilerin yaşamsal faaliyetlerini devam etirememesine sebep olur ve kuraklık başlar. 
Ancak burada sözünü edeceğimiz kuraklık geçici bir durumdur. Bu bakımdan değerlendirirsek kuraklık; normal yağış miktarından daha az yağış düşmesidir.

Kuraklık herhangi bir yerde uzun bir süre etkili olabilir. Kuraklık önceden tahmin edilemeyen bir klimatolojik karakterli ekstrem olaydır.
Kuraklık nemli bir bölgede de karasal bir bölgede de meydana gelebilir ancak karasal bölgelerde etkisi çok daha kuvvetlidir. Burada sözünü ettiğimiz kuraklık ekstrem bir olaydır ve çöllerdeki kuraklıkla karıştırmamalıyız. Kuzey Afrika çölleri yağış azlığı ve buharlaşmanın şiddetli olmasından dolayı kuraktır. Bu kuraklığı oranın iklim özelliklerinden gelmiş ve normal bir durumdur. Ancak herzamankinden farklı derecede bir kuraklık yaşanırsa buna ekstrem olay diyebiliriz. Örneğin orta derecede yağış alan bir yer artık yağış almamaya yada daha az yağış almaya başlamışsa ekstrem kuraklık olayını yaşamaya başlamıştır.
1907 yılında Çin’de meydana gelen kuraklık sonucu açlıktan 24 milyon kişi etkilenmiştir. Hindistanda 1965-1967 yılları arasında etkili olan kuraklık 1 buçuk milyon kişinin ölümüne sebep olmuştur.
Kuraklık sonucunda, tarımsal üretim azalır, bitki örtüsü olumsuz etkilenir, salgın hastalıklar artar, açlık kıtlık başlar, su sıkıntısı çekilir, hayvanlarda ölümler gerçekleşir, balıklar zarar görür, yangınlar artar.

 

 

Anasayfaya git

 

 


Soru sor

 

Aradığını bul

Sayfanın altına
Yorum yaz

 

Kanalımıza abone ol

 

Facebook'tan takip et

 

Bütün konulara bak

 

 

 

 

 


Lise Coğrafya Dergisi öğrencilere hizmet eden ücretsiz sitedir. İçeriğimizin tamamı özgündür. Sitemiz okula yardımcı kaynaktır. Sitemizde ki hiç bir veri kopyalanamaz ve kullanılamaz, ancak kaynak gösterilerek ve bilgi vererek kullanabilirsiniz. Kaynak göstererek kullanma hakkı sadece öğrencilere aittir. Ticari amaçla kopyalanması, basılması, yayınlanması kesinlikle yasaktır.