İKLİMİN ELEMANLARI

Sıcaklık, basınç, rüzgar, nem ve yağış olmak üzere iklimi belirleyen 5 etken vardır. Bunlardan sıcaklık en önemlisi olup diğer iklim elemanlarınada önemli etkiler yapar. Aslında diğer bütün iklim elemanlarını her biri birbiri ile ilişkilidir. Hepsinin bu ilişkileri sonucunda bir yerin iklim koşulları oluşur.

 

1-SICAKLIK

Dünyanın sıcaklık kaynağı güneştir. Sıcaklık insanlar ve diğer tüm canlılar için çok önemli olduğu gibi cansız varlıklar için ve çeşitli olaylar için önemlidir. İnsan bütün faaliyetlerini düzenlerken sıcaklık şartlarına göre düzenler. Yaşamsal faaliyetlerinin yanında ekonomik ve sosyal faaliyetlerinde de sıcaklık önemli bir unsurdur. Sıcaklık basıncı nemi ve hatta yağış oluşumunu etkileyerek te etkiler yapar. Sıcaklık kayaçların çözünmesi olayında da çok önemlidir. Sıcaklık diğer tüm canlıların yetişmesinde ve yayılışında etkilidir. Kısaca sıcaklık herşey için çok önemlidir. Dünya üzerinde sıcaklık düzenli bir şekilde dağılmamıştır. Sıcaklığı etkileyen bir çok faktör vardır ve bunların etkilerine göre sıcaklığın yayılış alanları farklılık gösterir. Bazı yerler çok sıcak olurken bazı yerler vardır çok soğuktur. İşte sıcaklığın bu şekilde farklı dağılış göstermesinde etkili olan faktörler önemli rol oynar.

 

SICAKLIK DAĞILIŞINI ETKİLEYEN FAKTÖRLER

1-Güneş Işınlarının Geliş Açısı

Güneş ışınlarının geliş açısı sıcaklığı etkileyen en önemli faktördür. Güneş ışınlarının geliş açısı 4 faktöre göre değişir ve sıcaklıkta buna göre dağılış gösterir.

A-Dünyanın Şekli (Enlemin etkisi)

Ekvatordan kutuplara doğru gidildikçe güneş ışınlarının yere düşme açıları küçülür. Güneş ışınları ne kadar dik gelirse sıcaklık o kadar daha fazla olur. Türkiye ekvatora daha yakın olduğu için Kanada’dan daha sıcaktır. Akdeniz bölgesinin yıllık ortalama sıcaklığı Marmara bölgesinden daha fazladır.

B-Mevsimler (Eksen eğikliği)

Eksen eğikliğine bağlı olarak Temmuz ayında KYK’de yaz yaşanırken GYK’de kış mevsimi yaşanır. Türkiye’de yaz mevsimi yaşanırken Arjantin’de kış mevsimi yaşanır.

C-Günün Saati (Günlük hareket)

Bir yerdeki gün içindeki en yüksek sıcaklık öğlen vaktinden biraz sonradır. Herhangi bir yerde gündüz sıcaklığı gece sıcaklığından daha fazladır.

D-Bakı ve Eğim

Bakı faktörüne bağlı olarak güneşe dönük yamaçlarda; Sıcaklık fazladır. Karlar erken erir. Daimi kar sınırı yüksektir. Tarımın ve yerleşmenin yükselti sınırı daha fazladır. Bitki örtüsünün yetişme süresi daha yüksektir. Aynı zamanda ekilen aynı tür bitkiler daha erken olgunlaşır. Not: Dönenceler arasındaki bölgelerde bakı faktörünün etkisi önemli değildir.

 

2-Güneşlenme Süresi

Güneşlenme süresi ne kadar fazla olursa sıcaklık o kadar fazla olur. (Kutuplarda 6 ay gündüz yaşandığı halde sıcaklığın yinede düşük olması güneş ışınlarının yere eğik gelmesindendir.) Ocak ayında KYK’de güneşlenme süresi GYK’ye göre daha azdır. Temmuz ayında ise daha fazladır.

 

3-Yükselti

Sıcaklık her 200 metre yükseldikçe ortalama 1C azalmaktadır. Dağların yüksek kesimlerinde kalıcı karların bulunması Bir dağ yamacı boyunca yükselen havanın yağış bırakması Aynı enlemlerde farklı yüksekliğe sahip yerlerde sıcaklık değerlerinin farklı olması (Örnek: Ege ve Doğu Anadolu) Yükseldikçe sıcaklığın azalmasına bağlı olarak bitki kuşaklarının oluşması Yükseldikçe sıcaklığın azalmasına bağlı olarak tarım ürünlerinin olgunlaşma sürelerinin uzaması

 

4-Karalar ve Denizler (Karasallık-Denizellik)

Karalar çabuk ısınıp çabuk soğur, denizler geç ısınıp geç soğur. Karalar çok ısınıp çok soğur, denizler az ısınıp az soğur. Denizler karalara oranla geç ısınıp geç soğuduğu için; karasal (denize uzak) iklimlerde KYK’de en sıcak ay temmuz, en soğuk ay ocak iken, denizel iklimlerde en sıcak ay ağustos, en soğuk ay şubattır. KYK’de karaların alanı GYK’ye göre daha fazla olduğundan kışın soğuma, yazın ısınma daha fazla olur. Bu da yıllık sıcaklık farkını artırır. Yine bu nedenle KYK’de izoterm eğrileri daha fazla sapmaya uğrar. Karaların KYK’de fazla olmasından dolayı yıllık ortalama sıcaklık GYK’den yaklaşık 2C daha fazladır. Karalar çok ısınıp çok soğurken denizler az ısınıp az soğur. Bu nedenle karalarda ölçülen en yüksek sıcaklıklarla denizlerde ölçülen en yüksek sıcaklıklar farklıdır. Denizden karaya doğru esen rüzgarlar kışın ılıtıcı yazın ise serinletici etki yaparlar. Meltem ve muson rüzgarları kara ve denizlerin farklı sınmaları sonucu oluşurlar. Kara ve denizler arasındaki ısınma farkları kuzey ve güney yarımkürede sıcaklık kuşaklarının aynı enlemlerden geçmesini engellemiştir. Türkiye’de Akdeniz kıyıları kış aylarında Güney Doğu Anadolu’dan daha ılık olurken, yaz aylarında denizin etkisiyle daha serin olmaktadır. Bunun sebebi denizelliktir.

 

5-Okyanus Akıntıları

Denizlerdeki yoğunluk, tuzluluk, seviye, sıcaklık farkları denizlerde akıntılar oluşturmaktadır. Ekvatordan kutuplara doğru giden akıntılar geçtikleri bölgenin sıcaklığını artırırken (sıcak su akıntısı), kutuplardan ekvatora doğru giden akıntılar sıcaklığı düşürmektedir (soğuk su akıntısı). Örneğin Meksika Körfezi’nden hareket eden Gulf-stream sıcak su akıntısı Batı Avrupa kıyıları boyunca kuzeye doğru hareket eder ve etkili olduğu yerlerde kış sıcaklığını yükseltir. Bu yüzden Batı Avrupa, aynı enlemlerde yer alan Sibirya’ya oranla daha sıcak olmaktadır.

 

6-Rüzgarlar

Ekvatordan kutuplara doğru esen rüzgarlar sıcaklığı artırır. Kutuplardan ekvatora doğru esen rüzgarlar sıcaklığı düşürür. Örneğin; Türkiye’de kuzey sektörlü rüzgarlar (poyraz,yıldız,karayel) sıcaklığı düşürürken, güney sektörlü rüzgarlar (lodos,kıble,keşişleme) sıcaklığı yükseltir. Ayrıca kara ve denizlerin farklı ısınmalarından dolayı denizlerden karalara doğru esen rüzgarlar kışın sıcaklığı artırır, yazın ise sıcaklığı azaltır.

 

7-Nem

Nem miktarı deniz ve göl kenarları ile sıcak ve alçak bölgelerde fazla iken, denize uzak, soğuk ve yüksek bölgelerde azdır. Nem bir yerin fazla ısınmasını ve soğumasını önleyerek günlük ve yıllık sıcaklık farkını azaltır. Ekvatoral bölge güneş ışınlarını dik ve dike yakın açılarla aldığı halde nemin fazla olmasından dolayı dünyanın en sıcak yeri değildir. Dönenceler çevresindeki çöllerde havadaki nem çok azdır. Bundan dolayı gündüz aşırı ısınma olurken geceleri ısı kaybı nedeniyle aşırı soğuma olur. Kış mevsiminde havanın bulutlu olduğu günler yerin ısı kaybı azaldığı için daha ılık geçer. Bulutsuz günlerde ise ısı kaybı daha fazla olduğundan kuru ve ayaz bir hava yaşanır. Türkiye’de Doğu Karadeniz kıyılarında nem miktarı fazla olduğu için günlük ve yıllık sıcaklık farkı azdır. İç Anadolu gibi denize uzak yerlerde nem miktarı az olduğu için günlük ve yıllık sıcaklık farkı artar, yazın aşırı ısınma kışın aşırı soğuma meydana gelir.

 

8-Bitki Örtüsü

Bitki örtüsünün gür olduğu yerlerde terlemeden dolayı nem miktarı artar ve bu da sıcaklık farkının biraz daha az olmasına neden olur. Bitki örtüsünün az olduğu yerlerde ise nem az olduğu için sıcaklık farkı biraz daha fazla olur. Ormanlık alanlarda gece sıcaklık açık alanlara göre biraz daha fazla olur. Ormanlık alanlarda kış mevsiminde sıcaklık açık alanlara göre biraz daha fazla olur.