RÜZGARLAR

Yüksek basınç alanlarından Alçak basınç alanlarına doğru olan yatay yönlü hava hareketine rüzgar denir. Rüzgarın oluşumunda basınç değerleri çok önemlidir. Daha detaylı bakarsak iki farklı basınç merkezi arasındaki hava akımı olduğunu penceresi ve kapısı açık bir oda içerisinde oluşan hava akımıyla da anlayabiliriz. Başka bir örnekte şişirilmiş bir balonun ağzının açılmasıyla balonun içindeki sıkışmış havanın dışarı çıkması verilebilir. Rüzgarlarla ilgili bilmemiz gerekenleri; hızı, yönü, sıcaklığa etkisi, esme sıklığı ve çeşitleri olmak üzere gruplandırabiliriz.

 

Rüzgarın Hızı

Rüzgarın hızı saatte kilometre (km/saat) olarak anemometre ile ölçülür. Rüzgarın hızını; basınç farkı, basınç merkezleri arasındaki mesafe, dünyanın günlük hareketi ve sürtünme etkiler. Aşağıda bunlar detaylı bir şekilde incelenmiştir.

1-Basınç farkı

Merkezler arasındaki basınç farkı arttıkça rüzgarın hızı artar.

2-Basınç merkezleri arasındaki mesafe

Basınç merkezleri arasındaki mesafe arttıkça rüzgarın hızı azalır. Başlangıç ve bitiş noktaları arasındaki basınç farkı aynı olan iki vadiden uzunluğu fazla olanda rüzgar daha yavaş eser.

3-Dünyanın günlük hareketi

Dünyanın günlük hareketinden dolayı rüzgarlar yön değiştirirken hızları azalır.

4-Sürtünme

Rüzgar yeryüzüne sürtününce hızı azalır. Sürtünmenin az yada çok olması ise yeryüzü şekillerine bağlıdır. Yüksek ve düz yerlerde sürtünme az olduğu için rüzgar daha hızlı eser. Denizler üzerinde ve dağların yüksek yerlerinde rüzgarın hızlı esmesinin sebebi sürtünmenin az olmasıdır.

 

Rüzgarın Yönü

Rüzgarın yönünü; basınç merkezlerinin konumu, dünyanın günlük hareketi, yerşekillerinin uzanışı etkiler.

1-Basınç merkezlerinin konumu

Rüzgar daima yüksek basınç alanlarından alçak basınç alanlarına doğru eser. Bu yüzden yüksek basınç ile alçak basınç merkezlerinin birbirine göre konumuna göre rüzgarda o yünde eser.

2-Dünyanın günlük hareketi

Dünyanın kendi ekseni etrafındaki hareketinden doğan savrulmanın etkisiyle rüzgarların yönlerinde değişme olur. Rüzgarların yönlerinde değişmeler yani sapmalar kuzey ve güney yarımkürelerde farklı yönleredir. Rüzgarlar kuzey yarımkürede estiği yönün sağına, güney yarımkürede ise estiği yönün soluna doğru saparlar.

3-Yerşekillerinin uzanışı

Rüzgarlar yer şekillerinin uzanışına uyumlu bir şekilde yön alırlar. Örneğin; kuzey-güney uzantılı bir vadi içinde esen rüzgar da aynı şekilde kuzey-güney yönünde esecektir.

 

Rüzgarların Sıcaklığa Etkisi

Rüzgarlar gittikleri yerlere geldikleri yerlerin sıcaklığını taşırlar. Yani soğuk bir yerden sıcak bir yere giden rüzgar, gittiği yerde sıcaklığı azaltır. Aynı şekilde sıcak bir yerden soğuk bir yere giden rüzgarda gittiği yerde sıcaklığı arttırır.

Öğrenciler arasında kalıp bir bilgi olarak bilinen kuzeyden esen rüzgar sıcakğı azaltır bilgisi sadece kuzey yarımkürede esen rüzgarlar için geçerlidir. Yani Kuzey yarımkürede yer alan Türkiye içinde geçerli sayılır. Dikkat etmek gerekir ki güney yarım kürede bu bilgi geçersiz olup tam tersi bir durum söz konusudur. Bu sebeple ekvatordan esen rüzgarlar sıcaklığı arttırır, kutuplardan esen rüzgarlar sıcaklığı azaltır, bilgisi daha kapsamlı ve geçerli bir bilgidir.

Şekilde esiş yönleri belirtilen rüzgarların sıcaklığa etkisi aşağıda verilmiştir.
1-Gittiği yerde sıcaklığı arttırır.
2-Gittiği yerde sıcaklığı azaltır.
3-Gittiği yerde sıcaklığı azaltır.
4-Gittiği yerde sıcaklığı arttırır.
5-Gittiği yerde sıcaklığı azaltır.
6-Gittiği yerde sıcaklığı arttırır.
7-Gittiği yerde sıcaklığı arttırır.
8-Gittiği yerde sıcaklığı azaltır.

 

Rüzgarın Esme Sıklığı (Frekansı)

Rüzgarın yıl içinde esme sayısına rüzgar frekansı denir. Rüzgar yıl içinde bir bölgede farklı yönlerden esebilir. Farklı yönlerden ne kadar estiğini rüzgar frekans gülleri ile belirtebiliriz. Rüzgar frekans güllerine bakarak rüzgarın hangi yönde daha yok estiğini anlarız ve bu bilgiye dayanarak arazinin hangi yönde uzanış gösterdiğini yada basınç merkezlerinin hangi yönde olduğunu bulabiliriz. Örneğin İstanbul Boğazı kuzey doğu-güney batı uzantılı şekilde uzandığı için boğazda esen rüzgarda daha çok bu yönlerde olmaktadır. İstanbul Boğazının rüzgar frekans gülü incelendiğinde aynı boğazın uzanış yönü gibi rüzgarda daha çok kuzey doğu-güney batı doğrultusunda esmektedir.

 

Rüzgar Çeşitleri

1-Sürekli Rüzgarlar

Sıcaklığa bağlı olarak ekvatorda termik alçak basınç alanı ile kutuplarda termik yüksek basınç alanı oluşmuştu. Bir de dünyanın günlük hareketi sonucunda 30 ve 60 enlemlerinde dinamik basınç alanları oluşmuştu. Termik ve dinamik basınç alanları arasında oluşan yatay yönlü hava hareketleri sürekli rüzgarları ortaya çıkarır. Bu rüzgarların yönlerinde yıl içinde yada gün içinde bir değişiklik olmadığı için sürekli rüzgarlar olarak adlandırılmıştır. Kutuplardaki Termik yüksek basınç alanlarından 60 derece enlemlerindeki dinamik alçak basınç alanlarına doğru esen sürekli rüzgarlara kutup rüzgarları ismi verilir. 30 derece enlemlerindeki dinamik yüksek basınç alanlarından 60 derece enlemlerindeki dinamik alçak basınç alanlarına doğru esen sürekli rüzgarlara batı rüzgarları ismi verilir. Bunlara batı rüzgarları ismi verilmesinde, kuzey yarım kürede sağa doğru sapan bu rüzgarın Avrupa'nın batı kıyılarında sıcaklığı arttırması rol oynamıştır. Kutup rüzgarları ve batı rüzgarları dışında bir de Alize rüzgarları vardır. 30 derece enlemlerindeki yüksek basınç alanlarından ekvatordaki alçak basınç alanlarına doğru esen rüzgarlara Alize rüzgarları adı verilir.

2-Mevsimlik Rüzgarlar

Yılın farklı mevsimlerinde farklı yönlerde esen rüzgarlara mevsimlik rüzgarlar denir. Mevsimlik rüzgarların en önemlisi Muson Rüzgarlarıdır. Muson Rüzgarları Kara ve denizlerin farklı ısınmaları sonucunda kara ile deniz arasında yer değiştiren basınç merkezleri sebebiyle oluşurlar. Musonların bir mevsim karadan denize doğru, bir mevsim de denizden karaya doğru esmesi farklı iki musonu ortaya çıkarmıştır. Bu yüzden musonları, yaz ve kış musonu olmak üzere ikiye ayırırız.

1-Yaz Musonu

Kuzey yarım kürede bulunan Güney doğu Asya da haziran ayı itibari ile yaz mevsimi başlar. Yazın ısınmanın çok olduğu karalarda Alçak basınç merkezi oluşurken, denizler daha soğuk olduğu için yüksek basınç merkezi konumundadır. Rüzgarlar daima yüksek basınçtan alçak basınca doğru estiği için denizden karaya doğru bir rüzgar oluşur. Bu rüzgar denizden nemli havayı karalara getirip yağış oluşturur. Bu muson yaz mevsiminde oluştuğu için yaz musonu olarak adlandırılır.

Yaz musonunun etkili olduğu yerlerde yazın bol yağış vardır. Yıl içinde düşen yağışın neredeyse tamamı yazın düştüğü için genellikle bu bölgelerde yağış rejimi düzensiz olur.

2- Kış Musonu

Kuzey yarım kürede bulunan Güney doğu Asya da aralık ayı itibari ile kış mevsimi başlar. Kışın soğumanın çok olduğu karalarda Yüksek basınç merkezi oluşurken, denizler kışın karalara göre daha sıcak olduğu için denizlerde alçak basınç merkezi oluşur. Bu sebeple karadan denize doğru bir rüzgar esmeye başlar. Oluşumu kış mevsiminde olduğundan bunlara kış musonu adı verilir. Kış musonu karadan denize doğru estiği için ve karalarda nem az olduğu için yağış getirmez.

 

3-Yerel Rüzgarlar

Yerel rüzgarlar günlük etkili olan ve dar alanda etkili olan rüzgarlardır. Bunlardan en önemlisi meltem rüzgarlarıdır.

Meltem Rüzgarları

Kara ve denizlerin bir de dağ ve vadilerin gün içinde farklı ısınmaları sonucu oluşan günlük rüzgarlardır. Farklı ısınmaya bağlı olarak yüksek basınç merkezleri ile alçak basınç merkezleri yer değiştirir. Buna bağlı olarak rüzgarlar da gece ve gündüz yön değiştirerek eserler. Sıcaklığa bağlı olarak oluşan rüzgarlarda olduğu gibi meltem rüzgarlarında da kara ve denizlerin farklı ısınmaları etkili olup sıcak olan yerler Alçak Basınç (AB) alanlarıdır. Soğuk olan yerler ise Yüksek Basınç (YB) alanlarıdır. Ve rüzgar daima YB alanlarından AB alanlarına doğru eser.

Kara ve deniz meltemleri:

Kara ve denizlerin farklı ısınmalarına bağlı olarak gündüz karalar çok ısınır ve karalarda AB alanı oluşur. Denizler ise karalara göre daha soğuk olup YB alanıdır. Rüzgar daima YB'dan AB'a doğru estiği için denizden karaya doğru rüzgar eser. Buna denizden estiği için deniz meltemi denir. Geceleri ise karalar hızla soğuyacaktır. Denizler ise daha yavaş soğudu için karalara göre daha sıcaktır ve AB alanıdır. Rüzgar bu sefer yön değiştirecek ve YB alanı olan karalardan, AB alanı olan denizlere doğru esecektir. Rüzgar karadan denize doğru estiği için buna kara meltemi denir.

Dağ ve vadi meltemi:

Kara ve denizlerde olduğu gibi dağ ve vadilerde de ısınma farkları olmaktadır. Dağlar hızlı çok ısınıp çok soğur vadiler ise az ısınıp az soğur. Bu sebeple gündüzleri dağlar çok ısınacak ve AB alanı olacaktır. Vadiler ise gündüz vakti dağlara göre daha soğuk olup YB alanı olacaktır. Rüzgarlar daima YB'dan AB'a doğru estiği için vadiden dağa doğru rüzgar eser ve buna vadiden doğru estiği için vadi meltemi denir.

Geceleri ise dağlar hızla soğuyacak fazla ısı kaybedecektir. Vadiler dağlara göre daha sıcak kalıp AB alanı olacaktır. Rüzgar daima YB'dan AB'a doğru estiği için bu sefer dağdan vadiye doğru rüzgar eser ve buna dağ meltemi denir.

 

Föhn (Fön) Rüzgarları

Deniz üzerinden gelen nemli hava kütlesinin dağ boyunca yükselerek yağış bıraktıktan sonra dağın diğer yamacında kuru hava olarak esmesiyle oluşan rüzgarlardır. Hava kütlesi yükseldikçe her 200 metrede 1 derece soğurken, alçalırken sürtünmenin etkisinden dolayı her 100 metrede 1 derece ısınır. Alçalma esnasında ısınma sürtünmenin etkisinden dolayı fazla olmaktadır. İşte bu sebepten dolayı fön rüzgarları kuru esen ısıtıcı erki yapan rüzharlardır. Yükseldikçe her 200 metrede 1 derece soğuyan havanın alçaldıkça da yine her 200 metrede 1 derece soğuması gerekirdi. Ancak alçalma sırasındaki sürtünme kuvvetinin etkisi havanın ısınmasını hızlandırmaktadır. Bu sebeple alçalırken her 200 metrede değil de her 100 metrede 1 derece ısınmaktadır.

Fön rüzgarlarının etkileri

1-Estiği yerde havanın ısınmasını sağlar.
2-Ekinlerin erken olgunlaşmasına sebep olur. Bazen ekinlerin kurumasına sebep olur.
3-Karların erken erimesine sebep olup çığ tehlikesi oluşturur.

 

Avrupa'da etkili olan diğer yerel rüzgarlar:

Sirokko: Büyük Sahra'nın kuzeyinden Cezayir,Tunus,İspanya,Sicilya ve İtalya kıyılarına doğru esen sıcak ve kuru rüzgarlardır.
Hamsin: Kuzey Afrika ve Arabistan'da, güney ve güneydoğudan esen sıcak,kuru ve tozlu rüzgarlardır.
Samyeli: Sıcak,kuru ve tozlu bir rüzgardır. Arabistan'ın iç kesimlerinden kuzeybatıya doğru eser. Türkiye'de güney ve güneydoğudan eser.
Mistral: Fransa'da kuzey ve kuzeybatıdan esen soğuk kuru ve şiddetli rüzgarlardır.
Bora: Adriya Denizi,Dalmaçya ve İstiriya kıyılarında esen şiddetli, soğuk ve kuru rüzgardır.
Krivetz: Orta Avrupa'dan Balkanlara doğru esen rüzgarlardır. Sıcaklığı düşürür.