class "kapsulicerik_icsol1" İçeriği Buraya Gelecek

YER ŞEKİLLERİNİN OLUŞUMU (İÇ VE DIŞ KUVVETLER)

 

YERİN OLUŞUMU

Bundan 5 milyar yıl önce meydana gelen büyük bir patlama sonucu uzayda toz ve gaz bulutu oluşmuş, bunlar yoğunlaşıp eriyik kayalardan meydana gelen büyük kayalar oluşturmuşlardır. Bunlardan biriside üzerinde yaşadığımız dünyadır. Soğuma sonucu zamanla dünyanın dış yüzeyinde kabuk oluşmuştur. 
Yerküre,yeryüzünden yerin merkezine doğru yerkabuğu, manto ve çekirdek denilen 3 katmandan oluşur. Yeryüzünden yerin merkezine doğru inildikçe yoğunluk, basınç ve sıcaklık artar. Bu durumu basit bir örnekle açıklayabiliriz. Elimize sığacak kadar bir hamuru yuvarlak hale getirip bir müddet beklettikten sonra hamurun dışında ince ve çatlaklı yapıda bir kabuk oluşacaktır. Hamurun iç kısımlarına doğru yoğunluk artacaktır. Dünyada bunun gibi dışında soğuma ile kabuk oluşmuş ve iç kısımlara doğru yoğunluğu ve sıcaklığı artan bir gezegendir. 
Yerin en iç kısmında bileşiminde demir ve nikel bulunan yoğunluğu, kalınlığı ve sıcaklığı en fazla olan çekirdek bulunur. Çekirdek iç ve dış çekirdek olmak üzere kendi arasında 2 kısıma ayrılır. Dış çekirdek sıvı, iç çekirdek ise katı haldedir. Çekirdeğin etrafında eriyik kayalardan oluşmuş manto katmanı vardır. Çekirdeği çepeçevre sardığı için bu isim verilmiştir. Manto çekirdekten daha soğuk ve yoğunluğu daha az olan katmandır. Mantoyu oluşturan eriyik kayalara mağma ismi verilir ve bunlar dünyanın yüzeyinde meydana gelen iç kuvvetlerin temelini oluşturur. Çünkü manto içindeki eriyik kayaların yani mağma dediğimiz yarı akışkan maddenin yatay ve dikey yönlü hareketleriyle üzerinde bulunan yerkabuğunu harekete geçirir yada yerkabuğundaki çatlaklardan yeryüzüne çıkarak volkan dağı gibi bazı yeryüzü şekillerini oluşturur.

Çekirdek ve mantodan sonra en dışta bulunan litosfer yani yerkabuğu tabakası vardır. Yerkabuğu en dışta olduğu için incelemeye açıktır ve insanların yaşadığı coğrafyayı oluşturduğu için en önemli sayabileceğimiz katmandır.
Yerkabuğu yerkürenin dış kısmını oluşturan ince bir katmandır. Kalınlığı ortalama 33km civarındadır. Yeryüzünden yerin merkezine kadar olan kısım 6371km olarak kabul edilir ve bu orana göre yerkabuğunun çok ince olduğu anlaşılmaktadır. Yerkabuğu bileşimi ve yoğunluğu birbirinden farklı olan iki katmandan oluşur. Silisyum ve alüminyum bileşiminden oluşan katmana SİAL ismi verilir. SİAL daha çok kıtaların altında kalın okyanusların altında ince olan katmandır. Birde silisyum ve magnezyum bileşiminden oluşan daha yoğun bir katman vardır ve buna SİMA ismi verilir. SİMA ise okyanus altlarında daha kalın kıtaların altlarında daha ince olan bir katmandır. SİAL ve SİMA yerkabuğunu oluşturan farklı iki katmandır ve bunların bileşim ve yoğunluklarının farklı olması yer hareketlerini değişik şekillerde etkilemektedir. SİAL ve SİMA’dan oluşan yarkabuğu manto üzerinde yüzer haldedir ve deprem volkanizma gibi çeşitli iç kuvvetlerin etkisi altındadır.

Yerkabuğu çeşitli taşlardan oluştuğu için buna litosfer (taşküre) ismide verilmiştir. Yukarıda bahsedildiği gibi yerkabuğu SİAL ve SİMA ismi verilen iki ana tabakadan meydana gelip SİAL’e granitik kabuk, SİMA’ya ise bazaltik kabuk da denir.

 

 

İÇ KUVVETLER

1-KITA OLUŞUMU (EPİROJENEZ)

 

2-DAĞ OLUŞUMU

 

3-VOLKANİZMA

4-DEPREMLER

 

DIŞ KUVVETLER

İç kuvvetler yeryüzünde büyük yükseltiler meydana getirmişti. Dış kuvvetler ise bu yükseltileri aşındırmakla görevlidirler. Kaynağını güneşten alan rüzgarlar, sular ve buzullar yeryüzündeki yükseltileri aşındırıp, aşındırdıkları malzemeleri çukur yerlerde biriktirerek bazı yeryüzü şekillerini oluştururlar. Rüzgar, su ve buzul olsun bunların hepsinin oluşumunda güneşin enerjisi etkilidir. Şayet yeryüzündeki sıcaklığın kaynağı olan güneştir ve sıcaklığa bağlı olarak rüzgarlar, yağışlar (sular) ve buzullar oluşur. Bu yüzdendir ki bunlara dış kuvvet demişler.

Dış kuvvetlerin oluşturduğu yer şekillerinden bazıları rüzgarlar tarafından oluşturulmuş aşınma ve birikme şekilleridir. Bazıları buzulların aşındırması ve biriktirmesi sonucu oluşmuştur. Bazıları ise su kaynaklı olan akarsular, yeraltı suları, dalga ve akıntılar tarafından oluşturulmuştur.

Dış kuvvetlerden hangisi olursa olsun hepsinde aşındırma, taşıma ve biriktirme söz konusudur. Bunlardan aşındırma ve biriktirme sonucunda bir takım yerşekilleri oluşmuştur.

Dış kuvvetlerin yeryüzündeki dağılımına baktığımız zaman dünyanın her yerinde etkili olan bir dış kuvvet olduğu görülür. Ekvatorda ve yağışlı yerlerde akarsuların, kurak yerlerde rüzgarların, soğuk kutup bölgesinde ve yüksek yerlerde buzulların, kıyı bölgelerinde dalga ve akıntıların, kalkerli arazi yapısına sahip bölgelerde yeraltı sularının oluşturmuş olduğu yerşekillerini görürüz.

Yeryüzünde dış kuvvetler tarafından oluşturulmuş yerşekillerinden çoğunu akarsular oluşturmuştur.

 

1-RÜZGARLAR

Kurak ve yarı kurak iklim bölgeleri ile çöllerde yer şekillerini oluşturan en önemli dış kuvvet rüzgarlardır. Rüzgarlar kendi kuvvetleri ve yerden kaldırdıkları malzemeleri ana kaya üzerine çarparak aşındırma yaparlar. Güçlerinin azaldığı ya da engelle karşılaştıkları yerlerde ise taşıdıkları malzemeleri biriktirerek birikim şekilleri oluştururlar. Rüzgarların aşındırma gücü hızları ile doğru orantılıdır. Hızları ne kadar çoksa taşıdıkları malzemeler ve aşındırma kuvveti o kadar şiddetli olur.


 

RÜZGAR AŞINIM ŞEKİLLERİ

1-Mantar Kaya (şeytan masası)

Rüzgarlar taşıdıkları malzemeleri çok yükseklere kaldıramazlar. Yerden yükseldikçe taşınan malzemelerin boyutları da küçülür. Büyük malzemeler anakayanın alt kısmına çarptırılır ve aşındırma hızlı olur. Anakayanın üst kısmı ise küçük malzemelerin etkisiz aşındırmasıyla daha az aşınır. Anakayanın alt ve üst kısmının farklı derecede aşındırılması sonucu oluşan mantar görünümündeki şekillere mantarkaya denir.

2-Şahit Tepe (şahit kaya)

Farklı dirençteki kayaların bulunduğu alanlarda rüzgarın aşındırması sonucu arazi aşındırılıp dirençli kısımların aşındırılamaması sonucu oluşmuş yüksekliklerdir.

3-Yardang

Farklı dirençteki kayalardan oluşmuş yüzeylerde dirençsiz kısımların dirençli kısımlara göre daha çok aşındırılması sonucu oluşan girintili çıkıntılı bozuk kayalık yüzeylerdir.

4-Tafoni

Kurak bölgelerde kayaların suyun etkisiyle gevşeyen kısımlarının rüzgar tarafından daha fazla aşındırılması sonucu oluşan oyuklardır. Kayalar üzerinde oyulmuş kuş yuvasını andıran görünümleri vardır.

 

RÜZGAR BİRİKTİRME ŞEKİLLERİ

1-Kumullar

Rüzgarın taşıdığı kumları hızının kesildiği ya da engelle karşılaştıkları yerlerde biriktirmesi sonucu oluşan tepeciklerdir. Deniz kıyılarında ve çöllerde görülürler. Rüzgarın gücüne ve yönüne göre sık sık yer değiştirirler.

2-Lösler

Rüzgarın taşımış olduğu mineral bakımından zengin çeşitli kum tanelerini biriktirmesi sonucu oluşan verimli topraklardır. Genellikle yarıkurak bölgelerde bataklık ve göl kıyılarında görülürler.

3-Barkan

Rüzgarın taşıdığı malzemeleri hilal şeklinde biriktirmesi sonucu oluşan tepeciklerdir. Çöllerde çok yaygın olarak görülürler. Hilal şeklindedirler ve uç kısımları rüzgarın estiği yönü gösterir. Dışbükey olan kısmı ise rüzgarın geldiği yönü gösterir.

 

 

 

class "kapsulicerik_icsag1" İçeriği Buraya Gelecek


Lise Coğrafya Dergisi öğrencilere hizmet eden ücretsiz sitedir. İçeriğimizin tamamı özgündür. Sitemiz okula yardımcı kaynaktır. Sitemizde ki hiç bir veri kopyalanamaz ve kullanılamaz, ancak kaynak gösterilerek ve bilgi vererek kullanabilirsiniz. Kaynak göstererek kullanma hakkı sadece öğrencilere aittir. Ticari amaçla kopyalanması, basılması, yayınlanması kesinlikle yasaktır.