YER ŞEKİLLERİNİN OLUŞUMU (İÇ VE DIŞ KUVVETLER)

 

 

DIŞ KUVVETLER

İç kuvvetler yeryüzünde büyük yükseltiler meydana getirmişti. Dış kuvvetler ise bu yükseltileri aşındırmakla görevlidirler. Kaynağını güneşten alan rüzgarlar, sular ve buzullar yeryüzündeki yükseltileri aşındırıp, aşındırdıkları malzemeleri çukur yerlerde biriktirerek bazı yeryüzü şekillerini oluştururlar. Rüzgar, su ve buzul olsun bunların hepsinin oluşumunda güneşin enerjisi etkilidir. Şayet yeryüzündeki sıcaklığın kaynağı olan güneştir ve sıcaklığa bağlı olarak rüzgarlar, yağışlar (sular) ve buzullar oluşur. Bu yüzdendir ki bunlara dış kuvvet demişler.

Dış kuvvetlerin oluşturduğu yer şekillerinden bazıları rüzgarlar tarafından oluşturulmuş aşınma ve birikme şekilleridir. Bazıları buzulların aşındırması ve biriktirmesi sonucu oluşmuştur. Bazıları ise su kaynaklı olan akarsular, yeraltı suları, dalga ve akıntılar tarafından oluşturulmuştur.

Dış kuvvetlerden hangisi olursa olsun hepsinde aşındırma, taşıma ve biriktirme söz konusudur. Bunlardan aşındırma ve biriktirme sonucunda bir takım yerşekilleri oluşmuştur.

Dış kuvvetlerin yeryüzündeki dağılımına baktığımız zaman dünyanın her yerinde etkili olan bir dış kuvvet olduğu görülür. Ekvatorda ve yağışlı yerlerde akarsuların, kurak yerlerde rüzgarların, soğuk kutup bölgesinde ve yüksek yerlerde buzulların, kıyı bölgelerinde dalga ve akıntıların, kalkerli arazi yapısına sahip bölgelerde yeraltı sularının oluşturmuş olduğu yerşekillerini görürüz.

Yeryüzünde dış kuvvetler tarafından oluşturulmuş yerşekillerinden çoğunu akarsular oluşturmuştur.

 

1-RÜZGARLAR

Kurak ve yarı kurak iklim bölgeleri ile çöllerde yer şekillerini oluşturan en önemli dış kuvvet rüzgarlardır. Rüzgarlar kendi kuvvetleri ve yerden kaldırdıkları malzemeleri ana kaya üzerine çarparak aşındırma yaparlar. Güçlerinin azaldığı ya da engelle karşılaştıkları yerlerde ise taşıdıkları malzemeleri biriktirerek birikim şekilleri oluştururlar. Rüzgarların aşındırma gücü hızları ile doğru orantılıdır. Hızları ne kadar çoksa taşıdıkları malzemeler ve aşındırma kuvveti o kadar şiddetli olur.


 

RÜZGAR AŞINIM ŞEKİLLERİ

1-Mantar Kaya (şeytan masası)

Rüzgarlar taşıdıkları malzemeleri çok yükseklere kaldıramazlar. Yerden yükseldikçe taşınan malzemelerin boyutları da küçülür. Büyük malzemeler anakayanın alt kısmına çarptırılır ve aşındırma hızlı olur. Anakayanın üst kısmı ise küçük malzemelerin etkisiz aşındırmasıyla daha az aşınır. Anakayanın alt ve üst kısmının farklı derecede aşındırılması sonucu oluşan mantar görünümündeki şekillere mantarkaya denir.

2-Şahit Tepe (şahit kaya)

Farklı dirençteki kayaların bulunduğu alanlarda rüzgarın aşındırması sonucu arazi aşındırılıp dirençli kısımların aşındırılamaması sonucu oluşmuş yüksekliklerdir.

3-Yardang

Farklı dirençteki kayalardan oluşmuş yüzeylerde dirençsiz kısımların dirençli kısımlara göre daha çok aşındırılması sonucu oluşan girintili çıkıntılı bozuk kayalık yüzeylerdir.

4-Tafoni

Kurak bölgelerde kayaların suyun etkisiyle gevşeyen kısımlarının rüzgar tarafından daha fazla aşındırılması sonucu oluşan oyuklardır. Kayalar üzerinde oyulmuş kuş yuvasını andıran görünümleri vardır.

 

RÜZGAR BİRİKTİRME ŞEKİLLERİ

1-Kumullar

Rüzgarın taşıdığı kumları hızının kesildiği ya da engelle karşılaştıkları yerlerde biriktirmesi sonucu oluşan tepeciklerdir. Deniz kıyılarında ve çöllerde görülürler. Rüzgarın gücüne ve yönüne göre sık sık yer değiştirirler.

2-Lösler

Rüzgarın taşımış olduğu mineral bakımından zengin çeşitli kum tanelerini biriktirmesi sonucu oluşan verimli topraklardır. Genellikle yarıkurak bölgelerde bataklık ve göl kıyılarında görülürler.

3-Barkan

Rüzgarın taşıdığı malzemeleri hilal şeklinde biriktirmesi sonucu oluşan tepeciklerdir. Çöllerde çok yaygın olarak görülürler. Hilal şeklindedirler ve uç kısımları rüzgarın estiği yönü gösterir. Dışbükey olan kısmı ise rüzgarın geldiği yönü gösterir.

 

2-BUZULLAR

Kutuplarda ve dağların yüksek kesimlerinde yağan karlar sıcaklığın düşük olmasından dolayı erimeden orda kalır. Sürekli yerde kalan kar örtüsüne kalıcı kar ya da daimi kar denir. Dikey kesitte kalıcı karların başladığı sınıra da kalıcı kar sınırı denir. Kalıcı kar sınırının yükseltisi ekvatordan kutuplara doğru gittikçe alçalır.
Kalıcı karların üzerine biriken kar örtüsünün basıncıyla karlar sıkışarak sertleşir ve buzulları oluşturur. Buzullar kutuplarda ve dağların yüksek kesimlerinde bulunurlar. Günümüzde kutuplarda olmayıp ta alçak yerlerde rastlanan buzul şekilleri daha önceleri yaşanmış olan bir buz devrinin eseridir.
Buzullar bulundukları yere göre isimlendirilirler. Dağların doruklarında ve yamaçlarında bulunan çukurlukları kaplayan buzullara sirk buzulu, dağların zirvelerini kaplayan buzullara takke buzulu, vadilerde oluşanlara vadi buzulu, çok geniş alanların yüzeylerini örten buzullara da örtü buzulu denir. Deniz içerisinde yüzen buzul parçalarına Buzdağı (aysberg) adı verilir.

 

BUZUL AŞINDIRMA ŞEKİLLERİ

Buzulların hareketleri sırasında yeryüzünü şekillendirmeleri sonucu oluşan şekillere buzul aşınım şekilleri denir.

1-Sirk Çukuru

Dağların doruklarına yakın yerlerdeki yamaçlardaki küçük çukurlar içine yerleşmiş olan buzulların, ağırlıkları ile bu çukurları aşındırarak ve genişleterek yapmış oldukları çanak şeklindeki yeryüzü şekilleridir. Boyutları genellikle 50 metre olduğu gibi bazıları birkaç km’yi bulabilmektedir.

2-Buzul Vadisi

Dağların yamaçlarından hareket eden buzulun tabanını aşındırması sonucu oluşan “U” biçimindeki oluklardır. Bunlara tekne vadi de denmektedir. 

3-Hörgüç Kaya

Kayaların yumuşak kısımlarının buzullar tarafından aşındırılıp sert kısımlarının tümsekler şeklinde kalması sonucu oluşan yeryüzü şekilleridir. Oluşumlarında farklı dirençteki kayaların etkisi vardır.


BUZUL BİRİKTİRME ŞEKİLLERİ

Buzulların aşındırarak aldıkları malzemeleri eridikleri yerlerde biriktirmesiyle oluşan şekillerdir.

1-Moren

Buzulların taşıdıkları malzemeleri eridikleri yerlerde üst üste biriktirmesi sonucu oluşan setlerdir. Bu setlerin içinde eriyen buzulların sularının birikmesiyle moren set gölleri oluşur.

2-Sander Düzlükleri

Buzulların biriktirdiği malzemelerin buzuldan beslenen akarsular tarafından taşınarak eğimin azaldığı yerde biriktirmesi sonucu oluşan düzlüklerdir.

3-Drumlin

Buzulların erime bölgesine yakın yerlerde iklim ve beslenme şartlarına bağlı olarak sarkan sonra tekrar geri çekildiği yerlerde birikerek oluşan yassı tepeciklere denir.

 

 

 

 

Önceki konu Sonraki konu

 

 

 

 

Anasayfaya git

 

 


Soru sor

 

Aradığını bul

Sayfanın altına
Yorum yaz

 

Kanalımıza abone ol

 

Facebook'tan takip et

 

Bütün konulara bak

 

 

 

 

 


Lise Coğrafya Dergisi öğrencilere hizmet eden ücretsiz sitedir. İçeriğimizin tamamı özgündür. Sitemiz okula yardımcı kaynaktır. Ders notlarımızı, videolarımızı, içeriklerimizi iyi takip edin. Sitemizde ki hiç bir veri kopyalanamaz ve kullanılamaz, ancak kaynak gösterilerek ve bilgi vererek kullanabilirsiniz. Kaynak göstererek kullanma hakkı sadece öğrencilere aittir. Ticari amaçla kopyalanması, basılması, yayınlanması kesinlikle yasaktır.